زغال اخته

تاریخچه و گیاهشناسی:

جنس Cornus L. از خانواده زغال‌اخته‌ایان (Cornaceae) متشکل از بیش از 65 گونه شناخته شده است که بیشتر به شکل درخت و بوته و به‌طور گسترده در نیمکره شمالی، بیشتر آناتولی، قفقاز و اروپا رشد می‌کنند.

از میان گونه‌های Cornus، چهار گونه به نام‌های Cornus officinalis، C. mas، C. kousa و C. controversa میوه‌های خوراکی دارند. (1) مهم‌ترین میوه مربوط به گیاه .Cornus mas L، معروف به زغال اخته، است. (2)

منشأ پیدایش این گیاه کوهپایه‌های قفقاز است و از آنجا در رومانی، بلغارستان، ایتالیا، ترکیه و داخل قاره اروپا گسترش یافته است. (3) همچنین، گفته می‌شود که اولین ارقام زغال اخته در یونان و روم باستان بوجود آمده‌اند. (4) در حال حاضر ارقام محلی زیادی در مناطق معتدل اروپا و آسیا پرورش داده می‌شوند. (5،4) در مقیاس تجاری، زغال اخته عمدتاً از رویشگاه‌های طبیعی خود در ترکیه، ایران، آذربایجان و گرجستان برداشت می‌شود. (3) در ایران درخت زغال اخته در نواحی غربی کشور (عمدتاً استان‌های آذربایجان شرقی و قزوین) پراکنش دارد. (2)

زغال اخته گیاهی با ارزش غذایی، دارویی و زینتی است. (6) نه تنها میوه آن، بلکه ریشه، برگ و گل آن هم حاوی ترکیبات ارتقاء دهنده سلامت است. (7) میوه زغال اخته طعم منحصر به فرد، خواص تغذیه‌ای و فواید سلامتی مختلفی دارد. (7) از میوه زغال اخته محصولات مختلفی تولید می‌شود. (2) میوه زغال اخته را می‌توان به صورت خشک یا تازه مصرف کرد. (1) همچنین ماده اولیه مناسبی برای صنایع غذایی است و می‌توان از آن برای تهیه انواع نوشیدنی، سیروپ (شربت)، ژله و مربا استفاده کرد. (7)

زغال اخته گیاهی کم‌توقع است که به راحتی می‌تواند با شرایط نامساعد محیطی سازگار شود. (7) ندرتاً مورد حمله آفات و بیماری‌ها قرار می‌گیرد و می‌توان آن را با کمترین مقدار استفاده از مواد شیمیایی پرورش داد و به مراقبت زیادی نیاز ندارد. بنابراین زغال اخته یک محصول کشاورزی بسیار سودآور است. (6)

زغال اخته، درختچه‌ یا درخت کوچک خزان‌کننده است که 5-12 متر رشد می‌کند. (2) قطر تنه درخت 25-45 سانتی‌متر است. شکل برگ‌ها سرنیزه‌ای – بیضوی گسترده (3-10سانتی‌متر)، با آرایش مخالف و دمبرگ کوتاه هستند. گل آذین‌ها چتری شکل به ارتفاع 1.5-2.5 سانتی‌متر است و هر یک 15-20 عدد گل می‌دهند. گل‌ها زرد کم رنگ متمایل به سبز هستند. شکوفه‌ها قبل از جوانه برگ‌ها باز می‌شوند و از این لحاظ زغال اخته با سایر گونه‌های جنس Cornus متفاوت است. درختان زغال اخته در اوایل بهار شروع به گل‌دهی می‌کنند. دارای میوه‌های هسته‌دار، بیضی و گلابی شکل است که در اواخر تابستان و اوایل پاییز می‌رسند. (8) میوه زغال اخته معمولاً قرمز روشن یا تیره است، اما به رنگ‌های صورتی و زرد هم وجود دارند و ترش – شیرین هستند. (2)