ولیک

تاریخچه و گیاهشناسی:

ولیک نام عمومی همه گونه‌های گیاهی متعلق به جنس Crataegus است. گیاه ولیک متعلق به خانواده گلسرخیان است و تقریباً 280 گونه از آن در سراسر دنیا وجود دارد ⁽¹⁾ که عمدتاً در مناطق معتدل نیمکره شمالی در اروپا، آسیا و آمریکای شمالی می‌رویند. ^(2-3)

زیستگاه‌های طبیعی این گیاه مناطق جنگلی و آفتابی، در خاک‌های عمدتاً آهکی تا ارتفاع 1500 متری از سطح دریا است. ⁽⁴⁾ در ایران نیز بعضی از گونه‌های ولیک (از جمله گونه‌ microphylla که به آن سرخه ولیک و زالزالک برگ‌ریز هم می‌گویند) معمولاً در جنگل‌های هیرکانی در شمال ایران رشد می‌کنند. ^{(2 و 5)}

برگ‌، گل‌ و میوه قسمت‌های دارویی آن هستند؛ ⁽²⁾ بعضی از گونه‌های ولیک، مانند گونه microphylla، برای استفاده از میوه خوراکی آنها پرورش داده می‌شوند. ^(6-7)

در بسیاری از نقاط جهان، میوه‌های ولیک به شکل تازه مصرف می‌شوند یا از آنها برای تهیه مربا، ژله، نوشیدنی‌های غیرالکلی، آبنبات، کمپوت میوه و همچنین به‌عنوان طعم‌دهنده برای غذاهایی مانند انواع گوشت سفید استفاده می‌شود. ^{(4 و 8)} علاوه براین، میوه ولیک در طول زمستان منبع غذایی مهمی برای بسیاری از پرندگان و پستانداران کوچک است. ⁽⁶⁾ گونه‌های دیگر که میوه‌های کوچک‌تر و بی‌مزه‌تر دارند، برای تولید گل، برگ و میوه به‌منظور اهداف دارویی استفاده می‌شوند ⁽⁶⁾ و بعضی از آنها به‌طور رسمی در فهرست فارماکوپه‌های (دارونامه‌) بسیاری از کشورها مانند چین، آلمان، فرانسه و انگلستان ثبت شده‌اند؛ ولیک اولین بار در تانگ‌بِن‌کائو (اولین فارماکوپه رسمی جهان منتشر شده در سال 659 پس از میلاد مسیح)، به دلیل استفاده از آن در طب سنتی چینی، نامبرده شد. ⁽¹⁾ از برگ‌‌ها، گل‌ها و میوه‌های ولیک می‌توان داروهایی به شکل تنتور، قرص، دمنوش و عصاره آبی تهیه کرد. ⁽⁶⁾ بعضی از گونه‌های جنس Crataegus هم به عنوان گیاهان زینتی استفاده می‌شوند. ⁽⁹⁾ نام جنس گیاه یعنی «Crataegus» از کلمه یونانی «kràtaigos» به معنی «محکم و تنومند» گرفته شده است که به چوب سفت و بادوام آن اشاره دارد. ⁽⁴⁾ گونه‌های ولیک درختچه‌ها‌ یا درختان کوچک برگریز با شاخه‌های منشعب و معمولاً خاردار هستند ⁽⁴⁾ که عمدتاً تا ارتفاع 5-15متر رشد می‌کنند. ⁽²⁾ بسته به گونه‌های آن، شکل و ساختار برگ، تعداد دانه‌ها و رنگ میوه‌ها بسیار متنوع است. شکل برگ‌های آن متغییر است؛ ⁽⁹⁾ معمولاً به رنگ سبز روشن ⁽¹⁾ و حاشیه آنها صاف یا دندانه‌دار است. ⁽¹⁰⁾

گل‌های آن کوچک و با آرایش خوشه‌ای هستند ⁽¹¹⁾ که هر کدام 5 گلبرگ به رنگ‌های سفید یا صورتی دارد. ⁽⁹⁾ زمانی که برگ‌ها هنوز به اندازه طبیعی نرسیده‌اند، گل‌ها شکوفا می‌شوند. ⁽¹¹⁾

میوه ولیک، کوچک ⁽²⁾ و شبیه به توت (بِری) و تا حدودی شبیه به آلو است؛ می‌تواند زرد کم رنگ، سرخ، بنفش مایل به سیاه، ⁽⁹⁾ سیاه (10) یا نارنجی ⁽¹¹⁾ باشد و معمولاً گوشتی است. هر میوه بین 1 تا 5 دانه‌ی سفت دارد. ⁽⁹⁾